တၢ်အိၣ်မူသကဲာ်ပဝး အတီအလိၤ
လၢတၢ်ဆိကမိၣ်ဒံဝ့ၤဒံဝီၤအကတီၢ်, စါရၤ တ့ၢ်လီၤဘၣ်ဝဲ အတၢ်မျၢ်ပလဲပသံးဖိ, လၢအမ့ၢ်အတၢ်ဖျီအတၢ်ပနီၣ်ဖိန့ၣ်ဆူ ပှၤလၢအဟံၣ်အဃီတအိၣ်တဂၤ ဃ့အီၣ်တၢ်လီခီအပူၤန့ၣ် အဝဲတသ့ၣ်ညါထွဲဝဲဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤဟးဃ့အီၣ်တၢ် ဘ့လ့ၣ် ရ့ (Billy Ray) ဒိးန့ၢ်ဝဲဒၣ် ပသံးဖိအံၤ, ဒီးဃုသ့ၣ်ညါ ပသံးဖိအံၤအလုၢ်အပှ့ၤ, ဒီးပာ်လီၤအသးလၢ ကဆါဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, အဝဲဃုထၢ တၢ်အိၣ်မူအတီအလိၤ, ဒီးစှၤသီပူၤကွံာ်ဝံၤ, ဖဲ စါရၤ ဟဲက့ၤလူၤကွၢ်ဃုက့ၤအပသံးဖိန့ၣ်ဒီး, ဟ့ၣ်ကဒါက့ၤဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ. ဒ်သိးပှၤကဟ့ၣ်မၤစၢၤ ဘ့လၣ် ရ့ အဂီၢ်, စါရၤဒီးအဝၤ ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲဒၣ် စ့မိၢ်ပှၢ်, လၢအဒုးအိၣ်ထီၣ် ပှၤဂုၤပှၤဂၤအတၢ်အဲၣ်တၢ်သးအိၣ်အတၢ်ဟ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ဘ့လ့ၣ် ရ့ ဃုထံၣ်န့ၢ် ကျိာ်စ့, ဒီးတၢ်ဟ့ၣ်ကူၣ်တဖၣ် လၢအဖိးမံဒီးသဲစး, ဝံၤအလီၢ်ခံန့ၣ်, ပှ့ၤန့ၢ်ဝဲဒၣ် ဟံၣ်တဖျၢၣ်န့ၣ်လီၤ. ဘ့လ့ၣ် ထံၣ်လိာ်က့ၤအသးဒီး အဟံၣ်ဖိဃီဖိလၢ အလီၤမၢ်ယံာ်တ့ၢ်လံတဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ပမ့ၢ်အိၣ်မူအိၣ်ဂဲၤလၢ တၢ်သကဲာ်ပဝး တီတီလိၤလိၤန့ၣ် ကမ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပမၤမံသူၣ်မံသးကစၢ်ယွၤ, ဒီးကထိၣ်ဟူးထိၣ်ဂဲၤထီၣ်ပှၤဂုၤပှၤဂၤစ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ. ယွၤ ဘၣ်သူၣ်ဘၣ်သးလၢ အတၢ်အိၣ်မူတီတီလိၤလိၤအဂ့ၢ်န့ၣ် စီၤပၤရှလိၤမိၤ ပာ်ဖျါဝဲလၢ…
ဒုးနဲၣ်ဖျါထီၣ် ခီဖျိလၢတၢ်ဘၣ်တ့
လါမ့ၤတၢ်ဂ့ၢ်အခိၣ်တီ | တၢ်ဘၣ်တ့
ဖဲ ၁၉၀၁ နံၣ်န့ၣ်, ထါတၢ်သးဝံၣ်ကစၢ်ယွၤ “တၢ်အံၤယပၢ်ဟီၣ်ခိၣ်” (This Is My Father World) အပူၤန့ၣ် တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်သရၣ်, ဒီးပှၤကွဲးထါ မီ(လ)ဘံၣ် ဘး(ဘ)ခီး (Maltbie Babcock) ကွဲးပာ်ဖျါဝဲဒၣ်…
တၢ်စံးဆၢတဖၣ်လၢ ကစၢ်ယွၤ ဟ့ၣ်လီၤပှၤ
"ယမိၢ်လၢ အိၣ်ဖျဲၣ်ထီၣ်ယၤတဂၤ အမံၤန့ၣ် ပှၤကိးအီၤဒ်လဲၣ်." ယဖိမုၣ် အသးအနံၣ်အလါ အိၣ်ဒံးဒၣ် နွံနံၣ်ဖိတဂၤ အတၢ်သံကွၢ်ယၤ လၢတၢ်ပာ်သးအမ့ၢ်အတီနီၢ်နီၢ်အပူၤန့ၣ် မၤဘၣ်ဒိယသးဒိၣ်မးန့ၣ်လီၤ. ဖဲပလုၢ်ဖိအီၤအကတီၢ်, ဘၣ်ဃးဒီးအမိၢ်အပၢ်အဂ့ၢ်န့ၣ် ပဘၣ်တၢ်ဒုးသ့ၣ်ညါပှၤ ထဲဒၣ်အနီၢ်ကစၢ်အဖုၣ်အထီ, အတယၢၢ်, အသးအနံၣ်အလါ, ခိၣ်သူဒီးမဲာ်ချံအလွဲၢ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ယကဘၣ်စံးဆၢက့ၤအီၤဒ်လဲၣ်. အတၢ်သံကွၢ်ဖိန့ၣ် ဖျါဝဲဒၣ်ဒ်ပကစံးဆၢအီၤ တန့ၢ်တသ့တမ့ၤအသိးန့ၣ်လီၤ. ယသါနုာ်လီၤကလံၤဆူၣ်ဆူၣ်, ဒီးယဃ့ထုကဖၣ်ယဲလၢ, “ပၢ်ယွၤဧၢ, မ့ၢ်ယကဘၣ်စံးဆၢအီၤမနုၤတမံၤလဲၣ်” န့ၣ်လီၤ. တကီၢ်ခါန့ၣ် ယထးခိၣ်အဲးထီၣ်အသးလၢ “နအဲၣ်ဒိးလၢ နမိၢ်အမံၤန့ၣ် ကမ့ၢ်တၢ်မနုၤလဲၣ်” န့ၣ်ဒီး, ယဖိမုၣ် နံၤကမှံထီၣ်ဝဲ, ဒီးတဲဘၣ်ယၤလၢ “မဲးဒလ့(န)” (Madeline), ဒီးယစံးဘၣ်အီၤ “မ့မ့ၢ်ဒ်န့ၣ်ဒီး, နမိၢ်အမံၤန့ၣ် မဲးဒလ့(န)” န့ၣ်လီၤ. ဖဲလၢယတအိၣ်ဒီး တၢ်စံးဆၢနီတမံၤအကတီၢ်ဒၣ်လဲာ်, ယနာ်လၢ ကစၢ်ယွၤ ဟ့ၣ်လီၤန့ၢ်ယၤ တၢ်စံးဆၢန့ၣ်လီၤ.
ကစၢ်ယ့ၣ်ရှူး သံဝံၤအလီၢ်ခံ, နံၣ်တဖၣ်အပူၤန့ၣ်, ပှၤပိာ်ကစၢ်ယ့ၣ်ရှူးအခံတဖၣ် ကဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဒီး တၢ်တၤအကီအခဲတဖၣ်, ဖျါလၢတၢ်ဘှါဆှဲအီၤတန့ၢ်တသ့လၢၤဘၣ်အကတီၢ်, ဒီးဖဲအဝဲသ့ၣ်လိၣ်ဘၣ် ကစၢ်ယွၤအတၢ်စံးဆၢတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ယိၤဟၣ် ၁၄…
တၢ်သဘျ့အိၣ်ဝဲလၢ ကစၢ်ခရံာ်အပူၤ
သ့ၣ်တလါလၢ အဘၣ်တၢ်ကွဲးနီၣ်ဃး “တၢ်အီၣ်တၢ်အီ အဃ့ထီ” အပူၤန့ၣ် ဟဲနရံၣ် ဘီး(စ) ဘရီ (Henery Box Brown), မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ကုၢ်တဂၤလၢ ဝ့ၢ် ဘၣ်ကၠံနံယၤ န့ၣ် အိၣ်ချံးလီၤအနီၢ်ကစၢ်အသး, ဒီးအတံၤသကိးခံဂၤန့ၣ် တီၣ်ထီၣ်အီၤလၢ ကဘီပူၤ, ကအိၣ်ဟးထီၣ်လၢ ဝ့ၢ် ရ့း(ခၠ) မိ(န) (Richmond), ဒီးဆူ ဝ့ၢ် ဖံၤလဒဲဖံယၢၤ (Philadelphia), ဖဲ ၁၈၄၉ နံၣ်န့ၣ်လီၤ. ကဘီလဲၤတၢ် ၂၆ နၣ်ရံၣ်အတီၢ်ပူၤန့ၣ် ဘရီ ဘၣ်အိၣ်ဆိးဝဲဒၣ်လၢတလါအပူၤ, ပၣ်ဃုာ်ဒီးကလံၤအပူၤ ဆံးဆံးဖိသၢပူၤ, ဒ်သိးကန့ၢ်ဘၣ် ကလံၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤသ့ၣ်တဖၣ်လၢအဲၣ်ဒိးမၤကတၢၢ် တၢ်မၢကဲကုၢ်အလုၢ်အလၢ်တဖၣ် ဒုးဟးထီၣ်အီၤလၢတလါအပူၤဝံၤ, အဝဲ သးဝံၣ်ထီၣ် ထါစံးထီၣ်ပတြၢၤ ၄၀, ဒ်သိးကပာ်ဖျါထီၣ် အတၢ်မုၢ်လၢ်လၢယွၤ, ကစၢ်လၢအအၢၣ်လီၤအီလီၤ တၢ်သဘျ့တဂၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. လၢခံန့ၣ် ဘရီ ကွဲးပာ်ဖျါဝဲဒၣ်လၢ “နမ့ၢ်တဘၣ်တၢ်ဟံးန့ၢ်ဆူၣ် နတၢ်သဘျ့ဒ်သိးယၤဘၣ်န့ၣ်ဒီး, တမ့ၢ်လၢနကသ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ် တၢ်ဆၢမုၢ်လၢ် တၢ်သဘျ့အစိအကမီၤကသ့ဘၣ်.…
တၢ်ဃုထံၣ်န့ၢ် ကစၢ်ယွၤအမဲာ်
ဖဲတၢ်ဂိၢ်ခါအကတီၢ်တဘျီလၢ်လၢ်, ပှၤနီၣ်သိလ့ၣ်တဖၣ်လၢ ဝ့ၢ် အိၣ်ရံၣ်ကိၣ်(န) (Oregon) အမုၢ်နုာ်တကပၤ, လၢကျဲမုၢ်ဒိၣ် နီၢ်ဂံၢ် ၁၈ န့ၣ် ကထံၣ်ဘၣ် တၢ်နံၤကမှံ အမဲာ်သၣ်ဖးဒိၣ်, အိၣ်ဖျါဝဲလၢ ကစၢၢ်ကလိၤလၢ အိၣ်ပှဲၤဒီးသ့ၣ်အမုၢ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. မဲာ်သၣ်လၢအနံၤကမှံအံၤ ပှၤထံၣ်န့ၢ်အီၤ သ့ဝဲဒၣ်ထဲ တၢ်ဂိၢ်ထီၣ်သီအကတီၢ်, ဖဲ လါ(က) သ့ၣ်ဆှိ (Larch Tree) အလၣ်ထီထီတဖၣ် အလွဲၢ်ဆီတလဲက့ၤဆူအလွဲၢ်အဘီ, လီၤဆီလိာ်အသးဒီး သ့ၣ်ဆှိ ဒီးကလး(စ) (Douglas) လၢအလွဲၢ်လါဟ့ (တၢ်လၢအဒုးကဲထီၣ်အမဲာ်ချံဒီးအကိာ်ပူၤ) န့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်မၤပှဲၤက့ၤ သ့ၣ်လၢ အဝဲသ့ၣ်ကူၣ်လီၤဝဲတဖၣ်အလီၢ်န့ၣ် သ့ၣ် အခီပနံာ် တခါသူၣ်လီၤဝဲဒၣ် သ့ၣ်တဖၣ်လၢ အဒုးကဲထီၣ် မဲာ်သၣ်လၢ အကွီၤတူာ် (diamete) န့ၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ် ပ့ၣ်သၢကယၤ, ဖဲ ၂၀၁၁ နံၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဝံယရှါယၤ ကွဲမုာ်ပှၤ, ဒ်သိးပကသ့ၣ်ညါ ကစၢ်ယွၤ ဒ်အမ့ၢ်ပှၤလၢအဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်မူ, သးသမူတဖၣ် ဖဲတၢ်အိၣ်သယုၢ်သညိ အလီၢ်အကျဲတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲကစၢ်ယွၤအပှၤဂီၢ်မုၢ်တဖၣ်…